Żeby dobrze przygotować się do późnej dorosłości – własnej albo naszych bliskich – potrzebujemy przede wszystkim rzetelnej wiedzy o starzeniu się i starości. A to oznacza również rozprawianie się z mitami i stereotypami. Tych dotyczących osób starszych wciąż jest wyjątkowo dużo i niestety wiele z nich ma negatywny charakter.
O ile coraz częściej rozmawiamy o zdrowiu czy aktywności osób starszych, seksualność nadal pozostaje gdzieś na marginesie tych rozmów. Jakby wraz z kolejnymi urodzinami potrzeby bliskości, dotyku, pożądania i przyjemności stopniowo przestawały być czymś naturalnym.
Tymczasem w przypadku seksualności osób starszych mamy do czynienia ze szczególnym nagromadzeniem stereotypów. Nakładają się na siebie mity dotyczące starości oraz mity dotyczące seksu. W efekcie aktywność seksualna starszych osób bywa traktowana jako coś niestosownego, dziwnego, a nawet śmiesznego, a jej brak – jako oczywista i naturalna kolej rzeczy.
Problem w tym, że takie przekonania nie są niewinne. Mogą wpływać na to, jak sami przeżywamy własne starzenie się, czego od siebie oczekujemy i czy w ogóle dajemy sobie prawo do bliskości i przyjemności. Mogą też sprawić, że pojawiające się problemy, którym może zaradzić lekarz lub seksuolog, uznamy za normalne następstwa starzenia się i nie będziemy szukać pomocy.
Dlatego tym razem przyglądamy się wybranym mitom dotyczącym seksualności w późniejszej dorosłości. Co rzeczywiście zmienia się wraz z wiekiem? Co jest naturalnym elementem fizjologii, co problemem, któremu można zaradzić, a co po prostu stereotypem, który najwyższy czas zostawić za sobą?
Spis treści
- MIT: Z wiekiem potrzeby seksualne zanikają
- MIT: Po menopauzie kobiety tracą ochotę na seks
- MIT: Bez erekcji mężczyzna nie może mieć orgazmu
- MIT: Starzenie się jest przyczyną problemów w życiu seksualnym
- MIT: Masturbacja w starszym wieku jest niewłaściwa albo szkodliwa
- MIT: Dobry seks musi być spontaniczny
- MIT: Jeśli para przez wiele lat nie uprawiała seksu, nie ma już do czego wracać
- MIT: Z wiekiem bliskość i intymne relacje schodzą na dalszy plan
- Seksualność bez tabu – także w późniejszym wieku
MIT 1. Z wiekiem potrzeby seksualne zanikają
FAKT: Wiek może zmieniać seksualność, ale nie oznacza jej końca.
Starzenie się wiąże się ze zmianami w ciele, zdrowiu i sprawności, które mogą wpływać na życie seksualne. Nie oznacza jednak, że wraz z kolejnymi urodzinami człowiek automatycznie traci zainteresowanie seksem, bliskością czy intymnością.
Joanna Kliszcz w książce „Psychologia potrzeb osób starszych” [1]zwraca uwagę, że przekonanie o aseksualności osób starszych jest jednym z utrwalonych stereotypów starości. Co więcej, stereotyp ten może wpływać na samych seniorów,sprzyjać poczuciu wstydu, tłumieniu własnych potrzeb czy przekonaniu, że aktywność seksualna w późniejszym wieku jest czymś niestosownym.
Seksualność może zmieniać się wraz z wiekiem, podobnie jak zmieniają się nasze ciało, zdrowie, relacje i potrzeby. Dla jednych pozostaje ważnym elementem życia, dla innych traci na znaczeniu. Nie ma jednak wieku, w którym seksualność się kończy, jesteśmy seksualni przez całe nasze życie.
Warto też pamiętać o drugiej stronie tego mitu: aktywność seksualna nie jest warunkiem udanego czy szczęśliwego starzenia się. Nie chodzi więc o to, że osoby starsze powinny uprawiać seks, ale o to, że mają prawo do seksualności, jeśli jest ona dla nich ważna.
MIT 2. Po menopauzie kobiety tracą ochotę na seks
FAKT: Menopauza może wpływać na pożądanie seksualne, ale nie istnieje prosty mechanizm: menopauza = brak libido. U części kobiet zainteresowanie seksem rzeczywiście się zmniejsza, u innych pozostaje na podobnym poziomie, a u jeszcze innych może wzrosnąć.
Joanna Kliszcz w książce „Psychologia potrzeb osób starszych” zwraca uwagę, że wyniki badań dotyczących związku menopauzy z pożądaniem nie są jednoznaczne. Zmiany hormonalne są tylko jednym z elementów. W tym samym okresie życia na seksualność kobiety mogą wpływać przewlekły stres, obowiązki zawodowe i rodzinne, dorastające dzieci, starzejący się rodzice, kondycja związku, trudności w komunikacji z partnerem czy jego brak.
Co ciekawe, przywoływane przez autorkę badania polskich kobiet pokazują, że potrzeby seksualne nie muszą wraz z wiekiem maleć. W badaniu z 2016 roku niemal 85% Polek po 60. i 70. roku życia deklarowało, że seks nadal odgrywa w ich życiu ważną rolę, a prawie dwie trzecie pozostawało aktywnych seksualnie. Kliszcz przywołuje również badania, według których kobiety po siedemdziesiątce mogą czerpać z seksu większą satysfakcję niż kobiety po czterdziestce[2].
Menopauza może natomiast przynieść zmiany fizjologiczne, które będą wpływały na komfort współżycia. Prof. Zbigniew Izdebski zwraca uwagę, że część kobiet doświadcza w tym okresie dyskomfortu podczas wspólżycia, związanych m.in. ze zmniejszeniem naturalnego nawilżenia. To jednak nie to samo co utrata potrzeb seksualnych. Tego typu dolegliwości warto omówić z ginekologiem aby uzyskać pomoc. Izdebski podkreśla przy tym, że lekarze nie zawsze sami pytają pacjentki o ich życie seksualne, dlatego warto samodzielnie poruszać ten temat podczas wizyt[3].
MIT 3. Bez erekcji mężczyzna nie może mieć orgazmu
FAKT: Erekcja nie jest konieczna do osiągnięcia orgazmu. Choć erekcja, wytrysk i orgazm często występują razem, są odrębnymi reakcjami organizmu. Mężczyzna może więc doświadczać orgazmu także przy niepełnej erekcji, a nawet przy jej braku.
Dotyczy to również mężczyzn, którzy utracili zdolność do erekcji, np. w wyniku leczenia raka prostaty. Orgazm może być wtedy odczuwany inaczej lub być mniej intensywny, ale brak erekcji nie oznacza automatycznie utraty możliwości przeżywania przyjemności seksualnej i orgazmu.
Zmiana sprawności seksualnej nie musi więc oznaczać końca życia seksualnego. Pieszczoty, masturbacja, seks oralny czy inne formy stymulacji mogą nadal prowadzić do przyjemności i orgazmu, także bez pełnej erekcji[4].
MIT 4. Starzenie się jest przyczyną problemów w życiu seksualnym
FAKT: Ani menopauza u kobiet, ani starzenie się mężczyzn nie oznaczają automatycznie wystąpienia zaburzeń seksualnych. Z wiekiem zmienia się fizjologia – reakcja seksualna może przebiegać inaczej, a niektóre trudności rzeczywiście stają się częstsze. Problem zaczyna się wtedy, gdy każdą z nich wrzucamy do worka z napisem „taka już jest starość”.
Joanna Kliszcz w książce „Psychologia potrzeb osób starszych” [5]zwraca uwagę, że za problemami w życiu seksualnym osób starszych często stoją nie tyle sam wiek czy zmiany hormonalne, ile choroby i ich leczenie. Znaczenie mogą mieć m.in. choroby układu krążenia, cukrzyca, choroby neurologiczne i nowotworowe, zabiegi operacyjne, a także przyjmowane leki. Do tego dochodzą czynniki związane ze stylem życia, jak palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, przewlekły stres czy brak równowagi między aktywnością, a odpoczynkiem.
Dobrym przykładem są zaburzenia erekcji. Przywoływane przez Kliszcz dane pokazują, że znaczących problemów z uzyskaniem lub utrzymaniem erekcji doświadcza około 25% mężczyzn między 65. a 80. rokiem życia, a po 80. roku życia odsetek ten wzrasta do około 50%. To z jednej strony sporo ale jednocześnie zdecydowanie nie każdemu mężczyźnie przyjdzie się z tym mierzyć. Co więcej, wiele takich problemów można leczyć.
I tu pojawia się jeszcze jeden, mniej oczywisty problem: stereotyp może utrudniać leczenie. Jeśli człowiek jest przekonany, że pogorszenie funkcji seksualnych jest po prostu nieuniknioną ceną starzenia, może uznać, że nie warto mówić o nim lekarzowi. Kliszcz przytacza dane, według których fachowej pomocy szuka zaledwie 5–10% mężczyzn doświadczających takich trudności.
Warto więc odróżnić naturalne zmiany zachodzące w organizmie od problemów zdrowotnych, które można diagnozować i leczyć. Metryka sama w sobie nie jest diagnozą!
MIT 5. Masturbacja w starszym wieku jest niewłaściwa albo szkodliwa
FAKT: Masturbacja jest naturalną formą aktywności seksualnej i nie ma górnej granicy wieku. Może być sposobem na odczuwanie przyjemności i pozostawanie w kontakcie z własną seksualnością – także wtedy, gdy nie pozostaje się w związku albo partner czy partnerka nie może lub nie chce podejmować aktywności seksualnej.
Z raportu prof. Zbigniewa Izdebskiego „Zdrowie i życie seksualne Polek i Polaków w wieku 50–74 lat w 2017 roku”, przywołanego przez Klaudię Latosik w wywiadzie dla magazynu „Senioralny Poznań” [6], wynika, że 10,6% kobiet po 50. roku życia deklarowało masturbację, 22,9% robiło to w przeszłości, natomiast 66,5% nigdy się nie masturbowało. Autorka zwraca uwagę, że za takimi wynikami mogą stać m.in. przekonania i mity dotyczące kobiecego autoerotyzmu.
Masturbacja może mieć również korzystny wpływ na samopoczucie: pomaga się odprężyć, rozładować napięcie i ułatwić zasypianie, a orgazm wiąże się z reakcjami fizjologicznymi sprzyjającymi odczuwaniu przyjemności i relaksacji. W późniejszym wieku autoerotyzm może także pozwolić poznawać zmieniające się ciało i odkrywać, jaki rodzaj dotyku czy stymulacji jest obecnie komfortowy i przyjemny.
MIT 6. Dobry seks musi być spontaniczny
FAKT: Seks można planować i nie odbiera mu to przyjemności ani namiętności.
Filmowy obraz seksu podpowiada nam, że pożądanie powinno pojawić się nagle, a dobry seks po prostu „się wydarza”. W rzeczywistości spontaniczności często nie sprzyja codzienność: praca, obowiązki, opieka nad bliskimi czy zwyczajne zmęczenie. Z wiekiem mogą dochodzić do tego zmiany w funkcjonowaniu ciała, ból, ograniczenia ruchowe, suchość pochwy czy zaburzenia erekcji. To wszystko sprawia, że przygotowanie i zaplanowanie intymnego spotkania może być pomocą, a nie przeszkodą.
Olga Żukowicz i Klaudia Latosik w książce „Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania” [7] zwracają uwagę, że zaplanowanie seksu daje czas na stworzenie komfortowych warunków, uwzględnienie potrzeb własnego ciała czy zastosowanie potrzebnych preparatów lub leków. Może być też szczególnie pomocne dla par, które od dłuższego czasu nie współżyły – pozwala zmniejszyć napięcie i zamiast czekać na „idealny moment”, świadomie stworzyć przestrzeń na bliskość.
Co ciekawe, przywoływane przez autorki badania naukowców z York University w Toronto nie potwierdziły przekonania, że spontaniczny seks jest bardziej satysfakcjonujący od zaplanowanego. Samo planowanie nie sprawia więc, że seks staje się mniej udany.
MIT 7. Jeśli para przez wiele lat nie uprawiała seksu, nie ma już do czego wracać
FAKT: Długa przerwa nie przekreśla życia seksualnego. Powrót jest możliwy, ale nie musi oznaczać próby odtworzenia tego, jak seks wyglądał kilkanaście czy kilkadziesiąt lat wcześniej.
Po latach bez współżycia obie osoby mogą mieć inne potrzeby, inne ciało i inne wyobrażenia o bliskości. Pojawia się też napięcie: kto ma zrobić pierwszy krok, czy druga osoba nadal mnie pragnie, czy „jeszcze potrafimy”. Dlatego próba rozpoczęcia od razu od stosunku może tylko zwiększyć presję.
Dobrym punktem wyjścia jest powrót do fizycznej i emocjonalnej bliskości bez założenia, że musi ona prowadzić do seksu: dotyku, przytulania, pocałunków, trzymania się za ręce, flirtu, rozmowy o tym, czego każde z partnerów chce, a czego się obawia.
Warto też pamiętać, że pożądanie nie zawsze pojawia się spontanicznie. Może mieć charakter responsywny – pojawić się dopiero w odpowiedzi na bliskość, dotyk czy pobudzenie. Brak nagłej ochoty na seks nie musi więc oznaczać, że potrzeba seksualności zniknęła.
Po wielu latach związku znaczenie ma również to, co dzieje się poza sypialnią. Czułość, zainteresowanie drugą osobą, randki, komplementy, wspólne robienie nowych rzeczy i wyjście z rutyny mogą pomagać odbudować erotyczne zainteresowanie partnerem. Jak pokazują przytoczone przez autorki wypowiedzi starszych osób, w dojrzałym wieku ważne stają się nie tylko sama sprawność czy stosunek seksualny, ale również intymność, zaufanie, ciepło, nagość, bliskość i więź.
Jeśli natomiast próbom powrotu towarzyszą ból, trudności seksualne, silny lęk, konflikt albo para nie wie, jak zacząć o tym rozmawiać, pomocna może być konsultacja z seksuologiem lub terapeutą par [8].
MIT 8: Z wiekiem bliskość i intymne relacje schodzą na dalszy plan
FAKT: Potrzeba bliskości i intymności – podobnie jak potrzeba seksualności – nie ma daty ważności. Osoby starsze tworzą nowe związki, także po rozwodzie czy śmierci partnera. Co więcej, nie zawsze oznacza to chęć ponownego małżeństwa czy wspólnego zamieszkania.
Nancy A. Pachana w książce „Starzenie się. Krótkie wprowadzenie” zwraca uwagę, że badania nad nowymi związkami osób starszych pokazują ciekawą prawidłowość: seniorzy rozpoczynający nowe relacje częściej poszukują towarzystwa i aktywności seksualnej, a rzadziej niż młodsi są zainteresowani wspólnym zamieszkaniem czy małżeństwem. Autorka opisuje też model życia living apart together (LAT) – „osobno, ale razem” – który jest bardziej popularny wśród starszych niż młodszych dorosłych. Jak widać, w późniejszym wieku bliskość często idzie w parze z potrzebą zachowania niezależności.[9].
Seksualność bez tabu – także w późniejszym wieku
O seksualności w późniejszym wieku warto wiedzieć, zanim sami wejdziemy w ten etap życia. Dlatego książkę Olgi Żukowicz i Klaudii Latosik „Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania” polecam zarówno osobom starszym, jak i tym, dla których późna dorosłość jest perspektywą przyszłosci. To jedna z tych lektur, które mogą być elementem przygotowania do własnego starzenia się, podobnie jak wiedza o zdrowiu czy finansach.
Jeśli ktoś już doświadcza trudności w życiu seksualnym, ale ma opór przed rozmową z lekarzem czy seksuologiem, ta książka może również pomóc oswoić temat i być pierwszym krokiem do takiej rozmowy.
„Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania” obala wiele mitów dotyczących seksu i starzenia się, a mimo licznych odwołań do badań i literatury fachowej jest napisana bardzo przystępnie. I chyba najważniejsze, pokazuje, że życie seksualne i intymne nie ma daty ważności. Z wiekiem może się zmieniać, ale nie musi się kończyć.
Bibliografia:
[1] J. Kliszcz, Psychologia potrzeb osób starszych. Potrzeby psychospołeczne po 65. roku życia, Difin, Warszawa, s. 125–146.
[2] J. Kliszcz, Psychologia potrzeb osób starszych. Potrzeby psychospołeczne po 65. roku życia, Difin, Warszawa, s. 136–141.
[3] Z. Izdebski, Seksualność Polaków po 50. roku życia, materiał zarejestrowany podczas VIII Konferencji Naukowej Sekcji Prewencji i Epidemiologii Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego „Kardiologia Prewencyjna 2015”, Medycyna Praktyczna. Seksualność Polaków po 50. roku życia | Seksuologia – mp.pl;
[4] O. Żukowicz, K. Latosik, Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania, Silver Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2024, wyd. II, s. 134–135.
[5] J. Kliszcz, Psychologia potrzeb osób starszych. Potrzeby psychospołeczne po 65. roku życia, Difin, Warszawa, s. 141–145.
[6] K. Latosik, Masturbacja jest zdrowa!, „Senioralny Poznań”, nr 9(45)/2023, wrzesień 2023, s. 6.
[7] O. Żukowicz, K. Latosik, Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania, wyd. II, Silver Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2024, s. 164–170.
[8] . Żukowicz, K. Latosik, Najlepsze przed tobą. O dojrzałej sztuce kochania, wyd. II, Silver Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2024, s. 252-258.
[9] N.A. Pachana, Starzenie się. Krótkie wprowadzenie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2021, s. 103–106.
